ТАБИИЙ ВА АНТРОПОГЕН ОМИЛЛАР ТАЪСИРИГА УЧРАГАН СУВ ОМБОРЛАРИНИНГ МУРАККАБ МОРФОЛОГИЯГА ЭГА РЕЛЬЕФИ ҲОЛАТИНИ АНИҚЛАШ УСУЛИ

ТАБИИЙ ВА АНТРОПОГЕН ОМИЛЛАР ТАЪСИРИГА УЧРАГАН СУВ ОМБОРЛАРИНИНГ МУРАККАБ МОРФОЛОГИЯГА ЭГА РЕЛЬЕФИ ҲОЛАТИНИ АНИҚЛАШ УСУЛИ

Mualliflar

  • Дилбар Илхомжон қизи Махмудова Ирригация ва сув муаммолари илмий-тадқиқот институти

Kalit so‘zlar:

cув омбори косаси, мофологик ва морфометрик параметрлар, ўзан деформацияси ва трансформацияси, морфодинамик модель, муаллaқ ва туб лойқа оқизиқлар, ўзандаги рифеллар, мезо ва макро шакллар

Annotatsiya

Сув омборлари сув ресурсларини бошқариш ва иқтисодиёт тармоқларида самарали фойдаланиш ҳамда катастрофик сув тошқинларининг салбий таъсирларини олдини олиш ёки камайтириш каби функцияларни бажаришга мўлжалланган йирик гидротехника иншоотлари ҳисобланади. Сув омборларининг дамбалари ва тўғонлари ўлкан сув массасини тутиб туришга мўлжалланган бўлиб, сув омборларини нормаль эксплуатацияси даврида сув омборига сув йиғиш ва сув чиқариш билан боғлик эксплуатация даврида сув омбори чашасига лойқа оқизиқларни тўпланиши, қирғоқ ва дамбаларни емрилиши каби жараёнлар кўзатилади. Табиий даврлар (сел, сув тошқинлари ва ҳ.к.) ҳамда сув омборларини эксплуатацияси билан экстремал шароитлар боғлиқ катастрофик ҳолатларда ижтимоий-иқтисодий инфратузилма объектларига, аҳолига ва экотизимга катта салбий таъсир кўрсатади. Шу билан бир қаторда сув омбори дамбасини бўзилиши (проран) оқибатида катта сув массасининг проран орқали қуйи бьефга чиқиши оқибатида оқим тезлигининг кескин ортиши рўй бериб сув омбори чашасининг айрим қисмларини ювилиши ёки лойқа сувлари билан тулиши билан боғлиқ макро-мезошаклдаги деформация жараёнлари юз бериб ўзан туби мураккаб геометрияга эга рельефининг шаклланиши юз беради. Бу ҳолат ўз навбатида сув омбордаги сув ресурслари хажмини аниқлаш ва уларни ҳисобини юритиш бўйича масалаларни келтириб чиқаради. Ушбу мақолада кучли деформацияга учраган сув омбори косаси рельефи ҳолатини ҳисоблашнинг гидравлик усули келтирилган.

Adabiyotlar

1. Aizen, V. B., Aizen, E. M., Kuzmichenok, V. A. Sedimentation of reservoirs in Uzbekistan: a case study of the Akdarya Reservoir // Hydrology Journal of Central Asia. – 2025. – Vol. 12, No. 2. – P. 101–112. – URL: https://www.researchgate.net/publication/229059214_Sedimentation_of_reservoirs_in_Uzbekistan_a_case_study_of_the_Akdarya_reservoir.
2. Didovets, I., Gafurov, A., Unger-Shayesteh, K., Vorogushyn, S., Merz, B. Central Asian rivers under climate change: Impacts and projections // Science of The Total Environment. – 2021. – Vol. 760. – P. 143–163. – DOI: 10.1016/j.scitotenv.2020.143163.
3. Karthe, D., Abdullaev, I., Boldgiv, B., Chalov, S., Hofmann, J. Water in Central Asia: an integrated assessment for science-based management // Environmental Earth Sciences. – 2017. – Vol. 76, No. 21. – P. 690–704. – DOI: 10.1007/ s12665-017-6994-x.
4. Khasanov, S. R., Norkulov, B. E., Turaev, A. B. Addressing water scarcity in agriculture through small reservoir construction in Kashkadarya Province (Uzbekistan) // Research in Agricultural Engineering. – 2025. – Vol. 71, No. 3. – P. 145–152. – DOI:10.17221/20/2025-RAE.
5. Sadiev, Umidjon & Makhmudov, Ilkhomjon & Makhmudov, Dilbar & Rustamov, Shokhrukh & Saydullayev, Sirojiddin & Alikabulov, Shukhrat & Pirnazarov, Ilkhom. (2023). Formation of a geographic information system in the reliable management of water resources of the Southern Mirzachul channel. E3S Web of Conferences. 410. 10.1051/e3sconf/202341004015.
6. Makhmudov, Ilkhomjon & Sadiev, Umidjon & Lapasov, Khurshid & Ernazarov, Azizbek & Rustamov, Shokhrukh. (2022). Solution of the filter flow problem by analytical and numerical methods. AIP Conference Proceedings. 2432. 040006. 10.1063/5.0090359.
7. Barthel, R., & Banzhaf, S. (2016). Groundwater and surface water interaction at the regional-scale — A review with focus on regional integrated models. Hydrology and Earth System Sciences, 20(10), 3799–3823. https://doi.org/10.5194/hess-20-3799-2016
8. Brunner, P., Cook, P. G., & Simmons, C. T. (2017). Disconnected surface water and groundwater: From theory to practice. Groundwater, 55(5), 684–695. https://doi.org/10.1111/gwat.12578
9. Cook, P. G., Lamontagne, S., Berhane, D., & Clark, J. F. (2003). Quantifying groundwater discharge to rivers using multiple tracers. Hydrological Processes, 17(17), 3467–3483. https://doi.org/10.1002/hyp.1395

Yuklab olishlar

Nashr etilgan

2026-02-09
Loading...